کاشت و داشت و برداشت عدس
عدس(Lentil)
عدس با نام علمی Lens culinaris medic از قدیمی ترین منابع غذایی گیاهی
بشر است و عمر آن به قدمت تاریخ کشاورزی است. عدس يكي از حبوبات است كه از
قديم الايام در اكثر نقاط دنيا كشت مي شده است. گياه شناسان اعتقاد دارند
كه عدس حتي قبل از تاريخ نيز وجود داشته است. عدس منبع غني پروتئين و
ويتامين هاي گروه B مي باشد و در بين گياهان فقط سويا بيشتر از عدس
پروتئين دارد.
عدس دو نوع است
عدس رسمي كه دانه آن گرد و نسبتاً درشت است و رنگ آن سبز مايل به زرد است.
عدس ريز يا عدس قرمز كه دانه هاي آن ريز و به رنگ قرمز مي باشد.
عدس گیاهی است علفی، یکساله با ساقه های کوتاه، تا حدی منشعب و به رنگ سبز
روشن، ارتفاع آن بین 15 تا 75 سانتی متر متغیر است. اکثر تیپ های گیاه
ارتفاعی بین 25 تا 40 سانتی متر دارند، بسته به ژنوتیپ گیاه و تا حدی محیط
رویش آن، گیاه بصورت بوته ای کوتاه، نیمه ایستاده یا ایستاده رشد می کند
در شرایط محیطی مطلوب، عدس سریع رشد کرده و چرخه زندگی خود را طی 3 الی 4
ماه کامل می کند. ولی در شرایط نامطلوب این مدت یکی الی دو ماه بیشتر
خواهد شد گیاه دارای یک ریشه اصلی و تعدادی ریشه های فیبری جانبی می باشد.
ساقه گیاه نازک، چهارگوش و در زوایا دارای نوارهای برجسته است بطور کلی
ساقه آن علفی و ضعیف است با پپیشرفت رشد گیاه بخش پائینی ساقه چوبی می
شود. ارتفاع گیاه نیز بشدت تحت تأثیر محیط است. برگهای عدس مرکب، متقابل و
دارای یک تا هشت جفت برگچه هستند، دمبرگها کوتاه بوده و طول اتصال برگچه
ها بین یک تا چهار و نیم سانتی متر متغیر است. برگچه ها متقابل یا متناوب
هستید وطولشان بین 7 تا 25 میلی متر و عرضشان 2 تا 7 میلیمتر می باشند.
تعداد برگچه ها بسته به ژنوتیپ فرق کرده و در داخل هر ژنوتیپ نیز محل گره
ها تفاوت می کند. گلها بر روی محور فرعی گل آذین، با دمگلی باریک به طول 2
تا 5/5 سانتی متر ظاهر می شوند. معمولاً هر دمگل از یک تا 4 گل را در بر
می گیرد و در بعضی مواقع تا 7 گل نیز مشاهده شده است گلها کوچک و گلبرگ
درفش آنها سفید است.
بالها و ناو نیز عموماً سفید یا مخلوطی از آبی و بنفش میباشند کاسه گل به
5 بخش باریک تقسیم میشود. پرچمها دیادلفوس هستند. تخمدان حاوی یک یا دو
تخمک است که به یک خامه کوتاه و خمیده منتهی می شود. کلاله روی آن نسبتاً
متورم و غده است. غلافهای عدس بیضوی از جوانب فشرده شده و در محل
دربرگرفتن بذرها متورم است. غلاف حاوی یک تا دو بذر است. بر روی هر محور
گل آذین تعداد یک تا چهار غلاف و گاهی شش مشاهده می شود. بذرهای عدس به
شکل عدسیهای چشمی هستند رنگ آنها متغیر و اغلب قهوه ای تیره است. سطح بذر
معمولاً صاف است ولی در ارقام پر محصول ممکنست بذرها چروکیده باشد، تعداد
بذرهای هر گیاه وابستگی بسیار نزدیکی با تعداد غلاف درگیاه دارد لیکن
تعداد بذر در داخل غلاف وورمن100 دانه آن کمتر تحت تأثیر محیط قرار می
گیرد. بذرهای تازه برداشت شده عدس حدود 3 تا 4 هفته از خود دوره خواب نشان
می دهند. بذرهائیکه فاقد دوره خواب می باشند زمانیکه در خاک مرطوب قرار می
گیرند در دمای مطلوب گیاه سریعاً آب جذب می کنند عدسهای بذر ریز حدود 85
درصد وزن خشک خود آب جذب می کنند و این مقدار برای عدسهای بذر درشت 100
درصد است. فرم رویش و جوانه زنی گیاه درون زمینی است معمولاًَ در بهار
دردمای 20 درجه سانتی گراد ظرف 7 روز سبز می شود و در زمستان در دمای 10
درجه سانتی گراد این مدت به 20 تا 30 روز افزایش می یابد.
نیاز اکولوژیکی
عدس به حرارت و سرمای زیاد حساس بوده لذا در عرض های جغرافیایی بالای
کشورهای آب و هوا معتدل مثل ایران و ترکیه آنرا در بهار می کارند. بذرهای،
عدس در محدوده وسیعی از حرارت چه در نور و چه در تاریکی قادر به جوانه زنی
هستند البته دمای مطلوب بسته به ژنوتیپ، سن و اندازه بذر فرق می کند.
بذرهای کوچکتر که در مقایسه با بذرهای بزرگ نسبت به سطح به حجم بیشتری
دارند در دمای کم ( 15 درجه سانتی گراد) جوانه می زنند. گیاهچه های جوان
عدس قادر به تحمل سرمای سخت هستند اما در صورت ادامه سرما یا تکرار آن یا
همراهی با بادهای خشک امکان دارد از بین بروند. شبهای سرد جذب آب را کاهش
می دهند. به این ترتیب ژنوتیپهایی که به سرما سازگار شدند مقاومت فیزیکی
به خشکی را نیز دارا هستند. همانند بسیاری از حبوبات در عدس احتمال واکنش
یا عدم واکنش به گره بندی با باکتری ریزوبیوم وجود دارد.
این موضوع به کشت گیاه قبلی و نوع خاک در یک منطقه خاص و تجمع ازت غیرآلی
در دسترس گیاه بستگی دارد. عدس قادر است حدود 35 تا 77 کیلوگرم ازت
درهکتار تثبیت کند. گره سازی و تثبیت ازت تحت تأثیر طول روز، شدت نور نیز
هست اگر چه عدس در گیاهان روز بلند طبقه بندی شده است این گیاهان در طول
روز 10 تا 12 ساعت با شدت نور 12000 لوکس نیز رشد و گره سازی می کنند.
دوره رشد رویشی در عدس در کشورهایی مثل لبنان و ایران و ترکیه مواجه با
افزایش طول روز و درجه حرارت می شود و در هندو پاکستان گیاه در این مرحله
از زندگی خود با روزهای کوتاه و یا حتی سرما مواجه می شوند. اثر حرارت بر
گیاهان احتمالاً به سن نسبی آنها بستگی دارد. افزایش دما در طیف معتدل رشد
رویشی را تسریع می کند مثلاً زمانیکه عدس 4 تا 6 هفته عمر دارد و اثر
حرارت بر آن مثبت ومنجر به تکثیر و افزایش سطح برگها می شود حرارت می
تواند اثر منفی نیز داشته باشد، هنگامیکه همین عدس مسن تر شد دمای زیاد
سرعت پیر شدن آنرا افزایش و عمر مفید آن را کوتاه می کند. گلها در عدس
معمولاً قبل از ساعت 10 صبح در روزهای صاف و بدون ابر باز می شوند و تا
قبل از سال 17 بسته خواهند شد گلبرگهای گیاه 3 روز پس از تلفیح پُر مرده
شده و ظرف 3 تا 4 روز غلافها مشاهده می شوند بعضی واریته های عدس روز بلند
و بعضی بی تفاوت هستند.
بین ژنوتیپهای مختلف طول رشد رویشی گیاه متفاوت بوده و بسته به محل ممکن
است اثر مثبت یا منفی بر عملکرد داشته باشد. بذرهای عدس به میزان زیادی آب
جذب می کنند که حدود 100 درصد وزن خشک بذرها و در مدت 24 تا 32 ساعت می
باشد. زمانیکه مقدار رطوبت به این حد رسید جوانه زنی شروع می شود.
پسابیدگی بذرها توانایی جوانه زنی آنها را کاهش می دهد. دمای مطلوب جوانه
زنی بین 15 تا 25 درجه سانتی گراد بوده و دراین دما گیاه ظرف 5 تا 6 روز
جوانه می زند. با کاهش دما سرعت جوانه زنی کم شده و در دمای کمتر از 5
درجه سانتی گراد حدود 25 تا 30 روز طول می کشد.
